Clifford Geertz vs Bentham: Cược lớn có phi lý không?

Clifford Geertz vs Bentham: Cược lớn có phi lý không?

Clifford Geertz (1926–2006), nhà nhân học văn hóa người Mỹ, dùng trận đá gà ở Bali để chứng minh rằng cược lớn không phải lúc nào cũng là phi lý: ở đó, tiền chỉ là phương tiện, còn thứ thật sự bị đem ra cược là địa vị. Bài tiểu luận "Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight" ra mắt năm 1972, sau đó được đưa vào tập The Interpretation of Cultures năm 1973, phản bác thẳng khái niệm "deep play" của Jeremy Bentham, vốn coi cược mà thiệt nhiều hơn lời là bất hợp lý. Geertz quan sát rằng cược trung tâm càng lớn thì hai con gà càng được chọn cho cân bằng, nên kỳ vọng tiền bạc gần như bằng không còn danh dự thì dao động mạnh. Với người yêu đá gà Việt Nam, bài học thực dụng là phân biệt rõ tiền cược và danh dự, rồi chỉ chi phần ngân sách giải trí bạn chấp nhận mất hẳn.

Hình dung hai cảnh. Cảnh thứ nhất: một buổi chiều năm 1958 ở Bali, vài trăm đàn ông ngồi vòng quanh sới, một chủ gà đặt xuống khoản tiền bằng cả tuần công, và cả làng nín thở. Cảnh thứ hai: một người đàn ông ở Việt Nam, 2 giờ sáng, ngồi một mình với điện thoại, nhấn cược mà không ai biết, không ai khen, không ai chê. Về số tiền thì hai cảnh có thể giống nhau, nhưng thứ đang bị đem ra cược thì hoàn toàn khác. Chính chỗ khác này là lý do Clifford Geertz vẫn được đọc lại hơn nửa thế kỷ sau bài tiểu luận về trận gà Bali. Ở Giống Gà Chọi, chúng tôi hay bàn chuyện giống gà, kỹ thuật luyện và luật sới, nhưng người chơi nghiêm túc nào cũng cần một câu hỏi nền: mình đang cược cái gì? Nghe cho kỹ, đây mới là phần đáng tiền. Tôi sẽ cho Geertz đối đầu Jeremy Bentham trong ba vòng, mỗi vòng một thước đo, rồi chấm điểm xem ai nên dùng góc nhìn nào. Hai ta soi chuyện này như hai người bạn tính sổ cuối tháng, không phán xét ai cả.

Nếu bạn muốn đọc thêm về nền văn hóa đá gà trước khi vào các vòng đấu, hãy xem tiếp phần cẩm nang của chúng tôi.

Tìm hiểu thêm

Bảng so sánh nhanh: Geertz và Bentham

Tiêu chí	Jeremy Bentham	Clifford Geertz
Đơn vị đo lợi ích	Tiền và sự hữu dụng	Ý nghĩa và địa vị
Cược lớn là gì	Cuộc chơi sâu, phi lý	Cuộc chơi sâu, có nghĩa
Ván cân kèo	Rủi ro vô ích	Cách làm cho danh dự bị thử thách thật
Vai trò cộng đồng	Gần như không có	Trung tâm: khán giả chứng kiến
Giới hạn	Bỏ qua động cơ phi tiền tệ	Chỉ đúng khi có cộng đồng
Hợp với	Người cược một mình	Người xem sới truyền thống

Bảng trên cho thấy hai người không cãi nhau về con số mà cãi nhau về đơn vị đo. Jeremy Bentham, triết gia người Anh, đo mọi thứ bằng hữu dụng, nên thấy cược lớn mà kỳ vọng âm là hành vi cần kiềm chế. Clifford Geertz sinh ngày 23/8/1926 tại San Francisco, học Antioch College (cử nhân 1950) rồi Harvard (tiến sĩ 1956), dạy ở Đại học Chicago giai đoạn 1960–1970. Từ 1970 đến khi mất năm 2006 tại Philadelphia, ông là giáo sư sáng lập của Trường Khoa học Xã hội thuộc Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton. Viện IAS gọi ông là "một trong những nhà nhân học văn hóa Mỹ có ảnh hưởng và được trích dẫn nhiều nhất nửa sau thế kỷ XX". Britannica thì xếp ông vào hàng người ủng hộ hàng đầu của nhân học biểu tượng và nhân học diễn giải. Hiểu xuất xứ này giúp bạn thấy vì sao ông không đo ván cược bằng bảng cân đối thu chi.

Vòng 1: Cược lớn có thật sự là cược dại không?

Không hẳn. Bentham gọi cược mà thiệt nhiều hơn lời là cuộc chơi sâu và cho rằng nên cấm vì phi lý, còn Geertz cho rằng ở Bali tiền chỉ là đơn vị đo địa vị. Khi thứ bị đem ra cược là danh dự, cược lớn trở thành hành vi có nghĩa, không phải mù quáng.

Câu chuyện bắt đầu bằng một pha chạy trốn. Đầu năm 1958, Clifford Geertz cùng vợ là Hildred Geertz đến một ngôi làng ở Bali để làm điền dã, và suốt nhiều tuần dân làng đối xử với họ như người vô hình. Chính phủ Indonesia khi đó cấm đá gà, nên một buổi chiều cảnh sát ập vào sới. Dân làng bỏ chạy tán loạn, hai vợ chồng cũng chạy theo, và chỉ sau hôm ấy họ mới được chấp nhận. Geertz kể lại chi tiết này như bằng chứng rằng muốn đọc một nền văn hóa thì phải ngồi ở đúng chỗ người ta ngồi. Về lý thuyết, ông mượn khái niệm "deep play" của Bentham rồi đảo chiều: đúng là các chủ gà đặt những khoản tiền lớn đến mức nhiều khi thấy rõ là thiệt, nhưng với họ đó không phải sai lầm kinh tế. Con gà trống là hình ảnh nối dài của người chủ, nên thắng thua của gà là thắng thua của thể diện. Nghe cho kỹ, đây mới là phần đáng tiền: cùng một khoản lỗ, người đo bằng tiền thấy thảm họa, còn người đo bằng thể diện có thể thấy đó là phí để được ngồi giữa vòng tròn.

Có một điểm tinh tế hơn mà nhiều bài tóm tắt bỏ qua. Geertz không nói đá gà là vô hại, và cũng không nói người cược lớn luôn tỉnh táo. Ông chỉ dùng phương pháp mà ông gọi là mô tả dày, mượn từ triết gia Gilbert Ryle, để hỏi hành vi này có nghĩa gì với chính người trong cuộc. Với ông, trận gà là một văn bản xã hội mà người Bali tự đọc về chính mình, mỗi năm một lần, mỗi sới một lần. Đây là lý do [Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam] cũng nên đọc theo kiểu ấy: trước khi hỏi cược bao nhiêu, hãy hỏi người ta đang kể câu chuyện gì bằng những ván gà đó.

Muốn đi từ lý thuyết sang thực hành, bạn có thể xem cách chúng tôi giải thích các dòng gà và luật sới ngay bên dưới.

Tìm hiểu thêm

Vòng 2: Ai là người thật sự được và mất trong một ván gà?

Trong cược trung tâm, hai chủ gà đặt tiền ngang nhau nên về tiền họ hòa vốn kỳ vọng; thứ chênh lệch là danh dự. Người thắng nhận tiền và thể diện, người thua mất cả hai. Cược phụ của khán giả lại dựa trên nhận định, kèo có thể lệch.

Geertz tách ván cược Bali thành hai tầng, và đây là chỗ mà người theo dõi turnover và net position như tôi thấy thú vị nhất. Tầng giữa là cược trung tâm giữa hai chủ gà: số tiền do các bên thương lượng, kèo luôn ngang, và ông ghi nhận rằng ván càng cân thì số tiền ở giữa càng lớn. Tầng ngoài là cược phụ giữa khán giả với nhau, có kèo lệch tùy nhận định về từng con gà, và tiền ở tầng này đổi chủ liên tục trong nội bộ cộng đồng. Hệ quả có thể tóm gọn như sau:

1. Ván càng cân, kỳ vọng tiền bạc của cược trung tâm càng gần bằng không, nên lợi ích tiền tệ không thể là lý do chơi lớn.
2. Ván càng cân, kết quả càng khó đoán, nên danh dự bị thử thách thật chứ không phải màn trình diễn.
3. Tiền chủ yếu xoay vòng trong làng, nên net position của cả cộng đồng gần như đứng yên dù từng cá nhân lên xuống mạnh.

Tôi xin thêm một góc mà các bài phổ thông về Geertz hầu như không nhắc tới: điều kiện thứ ba chỉ đúng khi không có bên thứ ba lấy phần trăm. Trong sới làng, ván ngang kèo thì cả nhóm hòa vốn. Trên nền tảng cược trực tuyến hoặc sới có người thu hoa hồng, cùng một ván ngang kèo thì nhóm chắc chắn âm. Lấy ví dụ đơn giản: nếu tổng turnover của bạn trong tháng là 10.000.000 đồng và biên nhà cái là 5%, chi phí kỳ vọng là 500.000 đồng, bất kể bạn thắng hay thua từng ván. Con số này phải được ghi ở cột chi phí, giống tiền vé xem trận, chứ đừng ghi ở cột lợi nhuận. Muốn tính kèo và biên cho đúng, hãy xem [Internal Link: luật sới gà và cách tính kèo cược] trước khi đặt đồng nào.

Vòng 3: Lý thuyết Geertz có còn đúng khi cược trực tuyến?

Chỉ đúng một phần. Lý thuyết của Geertz cần một cộng đồng chứng kiến thắng thua để địa vị có giá. Khi cược trực tuyến một mình, khán giả biến mất, chỉ còn tiền, nên lập luận của Bentham quay lại mạnh hơn. Biên nhà cái lấy đi một phần của mọi vòng cược.

Đến đây tôi đưa ra một kết luận ngược chiều số đông, và tôi sẽ giải thích lý do thay vì bắt bạn tin. Nhiều người trích Geertz để biện hộ rằng "cược lớn là có ý nghĩa văn hóa", rồi áp thẳng vào việc cược cá nhân qua điện thoại. Cách trích này sai điều kiện. Trong sới Bali, phần thưởng phi tiền tệ gồm sự chú ý của đám đông, vị thế trong làng và câu chuyện được kể lại hôm sau. Người cược cô độc lúc 2 giờ sáng không nhận được món nào trong số đó, nên khoản lỗ không được bù bằng thứ gì ngoài cảm giác nhất thời. Nói cách khác, chính logic của Geertz lại cho thấy cược một mình gần với "cuộc chơi sâu phi lý" của Bentham hơn là với sới Bali. Cần nói rõ thêm về pháp lý: ở Việt Nam, đánh bạc ăn tiền thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 321 Bộ luật Hình sự 2015, nên các hội đá gà truyền thống trong lễ hội phần lớn được tổ chức theo kiểu thi đấu giống, không ăn tiền, và đây cũng là cách Giống Gà Chọi tiếp cận chủ đề: tìm hiểu giống gà như Đông Tảo ở Khoái Châu, Hưng Yên, kỹ thuật luyện và văn hóa, chứ không cổ vũ cược trái luật. Bạn cần hiểu bối cảnh này trước khi áp dụng bất kỳ lý thuyết nào vào thực tế.

Nếu bạn muốn đọc tiếp về giống gà, nuôi luyện và cẩm nang cho người hâm mộ, điểm đến tiếp theo đã sẵn sàng.

Tìm hiểu thêm

Tổng điểm: ai nên chọn góc nhìn nào?

Chọn Geertz nếu bạn muốn hiểu vì sao người ta chơi lớn trong cộng đồng có người chứng kiến; chọn Bentham nếu bạn cược một mình và cần kỷ luật chi tiêu. Người xem đá gà truyền thống hợp với Geertz, người cược trực tuyến hợp với Bentham.

Chấm điểm ba vòng, kết quả như sau: vòng 1 Geertz thắng vì giải thích được động cơ, vòng 2 hòa vì cả hai cùng đúng ở tầng của mình, vòng 3 Bentham thắng vì cộng đồng chứng kiến đã biến mất. Điều tôi muốn bạn mang về là một quy trình ngắn, dùng được ngay, dù bạn chỉ là người hâm mộ đọc và xem:

• Trước mỗi phiên, viết ra một con số trần chi tiêu và coi nó là giá vé, không phải vốn đầu tư.
• Ghi turnover và nhân với biên để biết chi phí kỳ vọng, đừng chỉ nhìn thắng thua từng ván.
• Tự hỏi mình đang tìm tiền hay tìm sự công nhận; nếu là cái thứ hai, hãy tìm ở nơi có cộng đồng thật, chẳng hạn một câu lạc bộ giống gà, thay vì một màn hình.
• Dừng khi chạm trần, kể cả khi đang thắng.

Nghe cho kỹ, đây mới là phần đáng tiền: Geertz không cho bạn giấy phép chơi lớn, ông cho bạn câu hỏi đúng để hỏi chính mình. Nếu bạn muốn đi tiếp, [Internal Link: cẩm nang quản lý ngân sách cho người hâm mộ đá gà] và [Internal Link: giống gà chọi Đông Tảo và các dòng gà nòi] là hai chỗ nên đọc kế tiếp, còn bài nền về tác giả có thể xem thêm ở Wikipedia.

Khi sẵn sàng đi sâu hơn vào văn hóa và kỹ thuật đá gà, hãy ghé nơi chúng tôi tổng hợp mọi thứ cho bạn.

Tìm hiểu thêm

Câu hỏi thường gặp

Q: Clifford Geertz là ai?

A: Clifford Geertz là nhà nhân học văn hóa người Mỹ, sinh năm 1926 tại San Francisco và mất năm 2006 tại Philadelphia. Ông học Harvard (tiến sĩ 1956), dạy ở Đại học Chicago, rồi làm giáo sư sáng lập Trường Khoa học Xã hội tại Viện Nghiên cứu Cao cấp Princeton từ 1970. Ông là người đặt nền cho nhân học diễn giải, trường phái đọc văn hóa như một hệ thống ý nghĩa thay vì một tập hợp quy luật.

Q: "Deep play" nghĩa là gì?

A: "Deep play" là cuộc chơi mà mức cược cao đến mức, theo Jeremy Bentham, người tham gia luôn thiệt nhiều hơn lời nên hành vi này phi lý. Geertz dùng lại khái niệm này trong bài tiểu luận năm 1972 về đá gà Bali, nhưng đổi cách hiểu: với người Bali, thứ bị cược là địa vị và danh dự, nên mức cược cao có nghĩa xã hội rõ ràng, dù về tiền thì kỳ vọng gần bằng không.

Q: Làm sao áp dụng cách đọc của Geertz vào một ván cược hay một trận gà?

A: Hãy hỏi ba câu theo thứ tự: ai đang chứng kiến, thứ gì ngoài tiền đang bị đem ra cược, và kèo có cân không. Nếu không có khán giả và kèo lệch về nhà cái, cách đọc của Geertz không còn áp dụng được. Khi đó hãy chuyển sang cách tính của Bentham: tính chi phí kỳ vọng bằng turnover nhân biên, rồi quyết định bằng con số đó.

Q: Geertz và Bentham khác nhau chủ yếu ở điểm nào?

A: Khác biệt chính nằm ở đơn vị đo: Bentham đo bằng tiền và hữu dụng, Geertz đo bằng ý nghĩa và địa vị. Vì vậy Bentham coi cược lớn là phi lý cần kiềm chế, còn Geertz coi đó là hành vi có logic nội tại trong một cộng đồng. Cả hai đều đúng, chỉ khác bối cảnh: Geertz mạnh ở sới làng có khán giả, Bentham mạnh khi người chơi cược một mình.

Q: Nếu thấy mình đang cược để gỡ lại thì phải làm sao?

A: Dừng ngay phiên đó và coi số đã mất là chi phí đã chi, không phải khoản nợ cần đòi. Cược để gỡ là dấu hiệu rõ nhất của việc đo bằng tiền nhưng hành động bằng cảm xúc. Hãy đặt trần chi tiêu trước phiên, nghỉ ít nhất 24 giờ sau khi chạm trần, và nếu cảm giác này lặp lại, hãy nói với người thân hoặc tìm đến dịch vụ hỗ trợ tại địa phương.

Q: Một phiên cược thực sự tốn bao nhiêu nếu tính theo chi phí kỳ vọng?

A: Chi phí kỳ vọng bằng tổng turnover nhân với biên của bên tổ chức. Với turnover 10.000.000 đồng và biên 5%, bạn mất kỳ vọng 500.000 đồng; với biên 8%, con số là 800.000 đồng. Đây là mức mất trung bình trong dài hạn, nên kết quả từng ván có thể lệch xa, nhưng nó cho bạn một thước đo trung thực để so với giá vé của các hình thức giải trí khác.